MBBS पदवीधरांची हलाखीची अवस्था सध्या भारतातील आरोग्य व्यवस्थेतील एक गंभीर समस्या बनली आहे. अनेक तरुण डॉक्टर मोठ्या मेहनतीनंतर MBBS शिक्षण पूर्ण करतात, पण त्यानंतर त्यांना आर्थिक स्थैर्य आणि स्थिर नोकरी मिळण्यात मोठ्या अडचणींना सामोरे जावे लागते.
सध्या देशातील अंदाजे 60 वैद्यकीय महाविद्यालयांमध्ये अनेक MBBS पदवीधरांना मोफत सेवा द्यावी लागत आहे. काही महाविद्यालये आणि रुग्णालये फक्त 3000 ते 5000 रुपयांपर्यंत अल्प मानधन देऊन त्यांच्याकडून संपूर्ण वेळ काम करून घेतात. या परिस्थितीमुळे अनेक तरुण डॉक्टर मानसिक आणि आर्थिक दडपणाखाली येतात.
डॉक्टर बनण्याची कठीण वाटचाल
MBBS चा प्रवेश मिळवण्यासाठी NEET परीक्षेमध्ये यश मिळवावे लागते, ज्यामध्ये लाखो विद्यार्थी स्पर्धा करतात. यामध्ये यशस्वी होणे हेच स्वतःमध्ये एक मोठे यश आहे. त्यानंतरच्या पाच वर्षांहून अधिक कालावधीत विद्यार्थ्यांना कठीण अभ्यासक्रम, दीर्घ क्लिनिकल प्रॅक्टिकल्स, इंटर्नशिप आणि सतत तणावाचा सामना करावा लागतो.
या संपूर्ण शिक्षण प्रक्रियेत पालक व विद्यार्थ्यांनी किमान 30 लाखांपासून ते काही ठिकाणी 80 लाखांपर्यंत खर्च केलेला असतो. हा खर्च बँकेकडून घेतलेल्या शैक्षणिक कर्जातून भरला जातो. त्यामुळे शिक्षण पूर्ण होताच विद्यार्थ्यांवर लगेचच कर्जफेडीचा ताण येतो.
शिक्षणानंतरची बेरोजगारी आणि असुरक्षितता
वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर बहुतेकांना वाटते की आता उज्ज्वल भविष्याची वाट खुली झाली आहे. परंतु सरकारी नोकऱ्यांमध्ये मर्यादित जागा आणि खाजगी क्षेत्रातील अस्थिरता यामुळे बेरोजगारीची समस्या निर्माण होते.
भारतामध्ये दरवर्षी जवळपास 1 लाख MBBS पदवीधर बाहेर पडतात. मात्र सरकारी रुग्णालयांमध्ये त्यांच्या संख्येच्या तुलनेत केवळ 15-20% जागा उपलब्ध असतात. यामुळे उर्वरित पदवीधर खाजगी रुग्णालयात कमी पगारावर किंवा कधी कधी मानधनाशिवाय काम करण्यास भाग पडतात.
मोफत सेवा देण्याची लाजिरवाणी मजुरी
काही ठिकाणी हाऊससर्जन किंवा निवासी डॉक्टर म्हणून MBBS पूर्ण केलेल्या तरुणांना अत्यंत कमी मानधनावर काम करावे लागते. हे मानधन काही ठिकाणी फक्त 3000 ते 5000 रुपये असते, जे त्यांच्या दैनंदिन गरजाही भागवू शकत नाही.
विशेषतः वैद्यकीय महाविद्यालयांमध्ये PG प्रवेशासाठी अनुभव आवश्यक असल्यामुळे त्यांच्याकडून काही वर्षे अगदी कमी मानधनावर सेवा करून घेतली जाते. ही शोषणाची साखळी काही वर्षांपर्यंत सुरु राहते.
MBBS पदवीधरांची हलाखीची अवस्था : आर्थिक अडचणी
या परिस्थितीचा थेट परिणाम त्यांच्या आर्थिक स्थितीवर होतो. शिक्षणासाठी घेतलेले कर्ज फेडणे, घरखर्च, भाडे, प्रवासखर्च, वैद्यकीय साहित्य यासाठी त्यांना मोठा संघर्ष करावा लागतो. काहींना तर कर्जाच्या डोंगराखाली दडपून आयुष्यभर कर्ज फेडण्याच्या विळख्यात अडकावे लागते.
अनेक डॉक्टर त्यांच्या कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांमुळे आणखी मानसिक ताणात जातात. परिणामी मानसिक आरोग्यावर परिणाम होतो आणि काही वेळा आत्महत्येचे प्रकारही घडतात.
आरोग्य व्यवस्थेतील असंतुलन
भारतासारख्या देशात अजूनही ग्रामीण भागात डॉक्टरांची मोठी कमतरता आहे. आरोग्य सेवा अजूनही दुर्गम भागांमध्ये पोहचलेली नाही. एकीकडे अशा भागात डॉक्टरांची गरज आहे आणि दुसरीकडे मोठ्या शहरांमध्ये तयार झालेले MBBS पदवीधर बेरोजगार फिरत आहेत. हे दृश्य व्यवस्थेतील नियोजनशून्यता दर्शवते.
MBBS पदवीधरांची हलाखीची अवस्था : सरकारी धोरणांची गरज
आजच्या घडीला भारताला आरोग्य क्षेत्रात मोठ्या सुधारणा करणे गरजेचे आहे. सरकारने खालील गोष्टींवर भर द्यावा:
- ग्रामीण व दुर्गम भागात डॉक्टरांच्या नियुक्तीसाठी आकर्षक पॅकेज आणि प्रोत्साहन योजना राबवाव्यात.
- सरकारी रुग्णालयांमध्ये नवीन जागा निर्माण कराव्यात.
- हाऊससर्जन आणि निवासी डॉक्टर यांना किमान वेतन संरचना लागू करावी.
- शैक्षणिक कर्जासाठी व्याजदर कमी करावेत किंवा काही काळासाठी कर्जमाफी योजना लागू करावी.
खाजगी रुग्णालयांतील शोषणाची भयानक स्थिती
अनेक खाजगी रुग्णालये त्यांच्या नव्या डॉक्टरांवर दीर्घ काळ कमी पगारात काम करण्यासाठी दबाव टाकतात. काही ठिकाणी कामाचे तास 12 ते 16 तासांपर्यंत असतात, पण त्यांना मिळणारे वेतन फक्त 10000 ते 20000 पर्यंत मर्यादित असते.
ही परिस्थिती बदलण्यासाठी खाजगी रुग्णालयांवर नियमबद्ध वेतनसंरचना लागू करणे गरजेचे आहे. यासाठी आरोग्य मंत्रालयाने आवश्यक धोरणात्मक निर्णय घेणे आवश्यक आहे.
विद्यार्थ्यांचे मत व त्यांचे अनुभव
अनेक MBBS विद्यार्थी आपली मनस्थिती स्पष्ट करताना सांगतात की शिक्षण पूर्ण करूनही त्यांना स्थिरतेचा अनुभव येत नाही. सततच्या अपुर्या संधीमुळे त्यांचे मानसिक आरोग्य बिघडते.
यामुळेच दरवर्षी हजारो डॉक्टर परदेशात स्थायिक होण्याचा निर्णय घेतात. यामुळे भारतातील टॅलेंट विदेशात स्थलांतरित होते, जे ‘ब्रेन ड्रेन’ म्हणून ओळखले जाते.
डॉक्टरांची सामाजिक जबाबदारी
डॉक्टर हा पेशा केवळ नोकरी नाही तर समाजाची सेवा करण्याचा एक पवित्र ध्यास असतो. मात्र त्यांच्याकडून मोफत सेवा घेणे ही त्यांच्या मेहनतीचा आणि शिक्षणाचा अपमानच आहे.
सरकार, संस्था व समाजाने डॉक्टरांचे आर्थिक, मानसिक आणि व्यावसायिक कल्याण पाहणे गरजेचे आहे.
पर्याय आणि उपाय
या समस्येवर खालील उपाय उपयुक्त ठरू शकतात:
- सरकारी भरती प्रक्रिया जलद व पारदर्शक करणे.
- नवीन सरकारी रुग्णालये व ग्रामीण आरोग्य केंद्रे उभारणे.
- खाजगी रुग्णालयांवर वेतनाचे किमान मर्यादा लागू करणे.
- शैक्षणिक कर्ज माफ करण्याच्या योजना राबवणे.
- मानसिक आरोग्यासाठी समुपदेशन केंद्र सुरू करणे.
- PG प्रवेशासाठी फेअर व मेरिट बेस्ड सिस्टीम लागू करणे.
- फेलोशिप व प्रायोगिक प्रशिक्षणासाठी सरकारच्या विशेष अनुदान योजना.
निष्कर्ष
MBBS पदवीधरांची सध्याची हलाखीची अवस्था आरोग्य व्यवस्थेतील एका गंभीर संकटाचे लक्षण आहे. देशाला चांगल्या आरोग्य व्यवस्थेसाठी प्रगत व प्रशिक्षित डॉक्टरांची अत्यंत गरज आहे. म्हणूनच त्यांना चांगले वेतन, स्थिरता व भविष्याची सुरक्षा देणे ही सरकारची जबाबदारी आहे.
तरुण डॉक्टरांचे भविष्य उज्ज्वल करणे म्हणजे देशाच्या आरोग्य व्यवस्थेला बळकट करणे होय.
