भाषा आणि राष्ट्रीय अस्मिता 2025 या संदर्भात केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांनी भाषेचे स्थान स्पष्ट केले आहे. ते म्हणाले की, “भाषा केवळ संवादाचे माध्यम नाही, तर ती राष्ट्राच्या आत्म्याची ओळख आहे.” हे विधान भारतीय भाषांबाबतच्या सरकारी धोरणांना नव्या दृष्टिकोनातून समजून घेण्यास मदत करते.
✅ “भाषा आणि राष्ट्रीय अस्मिता 2025″ या दृष्टीकोनातून आपण स्थानिक भाषांची भूमिका समजू शकतो.
✅ भारताची सांस्कृतिक ओळख ही “भाषा आणि राष्ट्रीय अस्मिता 2025” या विचारात स्पष्ट दिसते.
✅ शैक्षणिक धोरणात “भाषा आणि राष्ट्रीय अस्मिता 2025” चे स्थान अधिक महत्वाचे ठरत आहे.
📍 नवी दिल्ली (२७ जून २०२५):
केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांनी भाषेचे राष्ट्रीय जीवनातील स्थान अधोरेखित केले आहे. त्यांनी सांगितले की, “भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसून, ती राष्ट्राच्या आत्म्याचे प्रतिबिंब आहे.”
🪔 आपल्या मुळांशी जोडलेले राहणे आवश्यक
शहा म्हणाले, “आपल्या परंपरा, इतिहास, आणि संस्कृती भाषेशिवाय टिकू शकत नाहीत. त्यामुळे भाषांचे जतन करणे हे तितकेच महत्त्वाचे आहे जितके त्यांना समृद्ध करणे आवश्यक आहे.”
🎉 राजभाषा विभागाचा सुवर्णमहोत्सव
ही वक्तव्ये त्यांनी भारतमंडपम येथे झालेल्या राजभाषा विभागाच्या सुवर्णमहोत्सवी कार्यक्रमात मांडली. या विभागाला ५० वर्षे पूर्ण झाली आहेत.
📚 ‘भाषा संगम’ उपक्रमाची माहिती
शहा यांनी ‘भाषा संगम’ या उपक्रमाबाबत माहिती दिली. या अंतर्गत भारतभरातील विद्यार्थ्यांना २२ अधिकृत भाषांमधील १०० सामान्य वाक्य शिकवले जातात.
💬 मातृभाषेत अभिमान महत्त्वाचा
ते म्हणाले, “जोपर्यंत व्यक्तीला आपल्या भाषेचा अभिमान वाटत नाही, तोपर्यंत तो मानसिकदृष्ट्या स्वतंत्र होऊ शकत नाही. विचार, निर्णय आणि अभिव्यक्ती हे सर्व स्थानिक भाषेत झाले पाहिजे.”
🧾 प्रशासनात स्थानिक भाषांचा वापर
त्यांनी असेही स्पष्ट केले की, प्रशासनातही स्थानिक भाषांचा वापर वाढवला पाहिजे. यामुळे आत्मसन्मान वाढतो आणि नागरिकांना अधिक जवळची शासन प्रणाली वाटते.
🇮🇳 ‘एक भारत, श्रेष्ठ भारत’ उपक्रमांत भाषेचे महत्त्व
शहा यांनी गेल्या ११ वर्षांत पंतप्रधान मोदींच्या ‘एक भारत, श्रेष्ठ भारत’ या उपक्रमांत विविध भाषांचा एकात्मतेसाठी वापर झाल्याचे उदाहरण दिले. यात खालील घटनांचा समावेश होता:
- काशी-तमिळ संगम
- काशी-तेलगू संगम
- सौराष्ट्र-तमिळ संगम
- शाश्वत मिथिला महोत्सव
- भाषा संगम
🎯 भारतीय भाषांचे सशक्तीकरण आवश्यक
शहा म्हणाले, “जर देशाला आपले संस्कृती, आत्मसन्मान टिकवायचा असेल, तर प्रशासन आपल्या भाषांमध्ये कार्यरत असले पाहिजे.”
🫡 उपस्थित मान्यवर
या प्रसंगी उपस्थित असलेले प्रमुख मान्यवर:
- केंद्रीय गृह राज्य मंत्री बंडी संजय कुमार
- लोकसभा खासदार भर्तृहरि महताब
- राज्यसभा खासदार सुधांशु त्रिवेदी
- दिल्लीच्या मुख्यमंत्री रेखा गुप्ता
- राज्यसभा खासदार सुधा मूर्ती आणि इतर
🟢 भाषा म्हणजे आत्म्याची ओळख: शहा यांचे विचार
अमित शहा यांनी भाषेचे महत्त्व स्पष्ट करताना म्हटले की, भाषा माणसाची विचार करण्याची क्षमता विकसित करते. व्यक्ती जेव्हा आपल्या मातृभाषेचा अभिमान बाळगते, तेव्हा ती गुलामीच्या मानसिकतेतून बाहेर येते.
🟢 ‘भाषा संगम’ उपक्रमाचा उल्लेख
शहा यांनी भाषिक विविधतेच्या वाढीसाठी केंद्र सरकारच्या ‘भाषा संगम’ योजनेचा उल्लेख केला. शाळांमध्ये २२ भाषांतील १०० वाक्य शिकवण्याची ही योजना विद्यार्थ्यांमध्ये भाषिक एकात्मतेचा विचार रुजवते.
🟢 शासकीय कामकाजात स्थानिक भाषेचा वापर
ते म्हणाले की, देशाची आत्मपरता टिकवण्यासाठी शासकीय कामकाज स्थानिक भाषेतून होणे आवश्यक आहे. ही बाब आत्मगौरव व संस्कृतीच्या जपणुकीसाठी गरजेची आहे.
🟢 राजभाषा विभागाच्या ५० वर्षांची वाटचाल
राजभाषा विभागाच्या ५० वर्षांच्या प्रवासाबद्दल बोलताना, शहा यांनी संघर्ष, समर्पण आणि दृढ निश्चयाची आठवण करून दिली. या विभागाने भाषेच्या प्रसारासाठी सतत प्रयत्न केले आहेत.
🟢 ‘एक भारत, श्रेष्ठ भारत’ कार्यक्रमाचे फायदे
या कार्यक्रमांतर्गत काशी-तमिळ संगम, तेलुगू-सौराष्ट्र संवाद, मैथिली महोत्सव अशा अनेक उपक्रमांची सांगड घालण्यात आली. या कार्यक्रमांनी देशातील भाषिक एकात्मता आणि संस्कृतिक संवाद वाढवला आहे.
🟢 मोदी सरकारचे प्रयत्न
शहा यांनी नमूद केले की, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली भाषा व संस्कृती यांचं जतन करण्यासाठी अनेक उपक्रम राबवले गेले आहेत. ‘एक भारत, श्रेष्ठ भारत’ या उपक्रमाने विविध भाषा व संस्कृतींचे जतन केले.
🟢 स्वाभिमान टिकवण्यासाठी भाषेचे जतन आवश्यक
भाषेचे संवर्धन म्हणजे केवळ शब्दांचा वापर नाही. ही एक जबाबदारी आहे जी आपल्या अस्तित्वाशी जोडलेली आहे. देशाच्या आत्मगौरवाचे प्रतीक म्हणजे आपली भाषा.
🟡 भाषेचा इतिहास आणि तिचे सामर्थ्य
भारतामध्ये हजारो वर्षांपासून विविध भाषा अस्तित्वात आहेत. संस्कृत ही भारतातील सर्वात प्राचीन भाषा असून अनेक आधुनिक भाषांचा उगम तिथेच होतो. भाषा ही केवळ व्यवहाराचे माध्यम नाही, तर ती संस्कृती, परंपरा आणि इतिहासाचे दार उघडते.
उदाहरण:
पाणिनीने व्याकरणाच्या माध्यमातून संस्कृत भाषेला शास्त्रशुद्ध आधार दिला. त्याच धर्तीवर तमिळ, मराठी, तेलुगू, कन्नड आणि बंगाली या भाषांमध्येही साहित्य, कविता, आणि तत्त्वज्ञान यांची समृद्ध परंपरा आहे.
🟡 शिक्षणात मातृभाषेचे स्थान
अमित शहा यांनी यावर भर देत सांगितले की, विद्यार्थ्यांचे संपूर्ण बौद्धिक विकास मातृभाषेतून शिकवले गेल्यासच शक्य आहे. मातृभाषा हे शिक्षणाचे सर्वात प्रभावी माध्यम ठरते.
NEP 2020 च्या अंतर्गत, प्राथमिक शिक्षण मातृभाषेतून देण्यावर भर दिला आहे. अनेक राज्यांनी यावर पावले उचलली आहेत.
आकडेवारी:
NCERT नुसार, मातृभाषेत शिक्षण घेतलेल्या विद्यार्थ्यांची शैक्षणिक समज आणि आकलन क्षमता 30% ने अधिक चांगली असते.
🟡 भाषा आणि डिजिटल युग
आजच्या डिजिटल युगातही स्थानिक भाषांचे महत्त्व कमी झालेले नाही. उलट, भारतीय इंटरनेट वापरकर्त्यांमध्ये 70% लोक स्थानिक भाषांतून माहिती शोधतात.
उदाहरण:
गूगल, फेसबुक आणि यूट्यूब यांसारख्या प्लॅटफॉर्मवर मराठी, हिंदी, तमिळ यांसारख्या भाषांमध्ये सामग्रीची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे.
शहा यांचे निरीक्षण:
भविष्यातील डिजिटल भारतात स्थानिक भाषेचा वापर वाढवणे हे अत्यावश्यक आहे.
🟡 भारतातील भाषिक विविधता – एक संपत्ती
भारतात 22 अधिकृत भाषा आणि 120 हून अधिक मातृभाषा आहेत. प्रत्येक भाषा ही त्या समाजाच्या आत्म्याचे प्रतिबिंब आहे.
UNESCO नुसार:
भारतात 197 हून अधिक लुप्त होण्याच्या मार्गावर असलेल्या भाषांबद्दल जागरूकता वाढवणे गरजेचे आहे.
शहा म्हणाले:
“प्रत्येक भाषा ही त्या समाजाची संस्कृती, विचार, आणि इतिहास जपते. तिचे संवर्धन ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.”
🟡 भाषिक एकात्मतेचे प्रतीक – भारत
‘भाषा संगम’, ‘काशी-तमिळ संगम’, ‘एक भारत श्रेष्ठ भारत’ हे उपक्रम म्हणजे भाषिक एकात्मतेचे उदाहरण आहेत.
उपक्रमाचे लाभ:
- विद्यार्थी एकमेकांच्या भाषांबद्दल आदर शिकतात.
- प्रादेशिक भाषांची साखळी तयार होते.
- संवाद आणि एकात्मता वाढते.
🟡 राजकारण, प्रशासन आणि भाषा
शासकीय यंत्रणेमध्ये स्थानिक भाषेचा वापर वाढवणे, ही लोकशाहीच्या सुदृढतेसाठी आवश्यक आहे.
शहा यांचे मत:
“जेव्हा सामान्य नागरिकाला आपल्या भाषेतून सेवा मिळते, तेव्हा त्याचा आत्मगौरव वाढतो.”
योजना:
केंद्र सरकारने अनेक पोर्टल्स (जसे की PM-Kisan, Aadhar, UPI) विविध भारतीय भाषांमध्ये उपलब्ध करून दिली आहेत.
🟡 युवकांची जबाबदारी
भविष्यातील भारत युवकांवर आधारित आहे. त्यामुळे युवकांनी आपली मातृभाषा आत्मीयतेने जपणे गरजेचे आहे.
उदाहरण:
- शाळांमध्ये भाषेवर आधारित उपक्रम.
- सोशल मिडियावर स्थानिक भाषेचा वापर.
- लोककथा, कविता, इतिहास यांचे संरक्षण.
🟡 साहित्य, सिनेमा आणि माध्यमांतील भाषेचे स्थान
भाषेचा उपयोग केवळ संभाषणात नसतो. सिनेमा, नाट्य, साहित्य, वर्तमानपत्र, आणि सोशल मिडियातही भाषेचा प्रभाव असतो.
सांस्कृतिक रक्षणाचे माध्यम:
भाषिक माध्यमातूनच गोदावरीच्या कविता, तुळशीदासांचे दोहे, किंवा पु. ल. देशपांडे यांचे विनोद जनमानसात पोहोचतात.
🔚 निष्कर्ष विस्तार:
भाषा आणि राष्ट्रीय अस्मिता 2025 हा विषय केवळ राजकीय नाही, तर सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्याही अत्यंत महत्त्वाचा आहे. भारतातील भाषिक विविधतेचे जतन करत अस्मिता मजबूत करणे ही काळाची गरज आहे.
होम | राजभाषा विभाग | गृह मंत्रालय | भारत सरकार
