नाशिक | 20 ऑगस्ट 2025
नाशिकमध्ये पोळा सण 2025 मोठ्या उत्साहात साजरा होणार आहे. महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांचा खास सण म्हणून पोळा हा नाशिक जिल्ह्यात विशेष महत्त्वाने साजरा केला जातो.नाशिक जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात पोळा सणाची जोरदार तयारी सुरू झाली आहे. शेतकरी कुटुंबांनी आपल्या बैलांच्या सणासाठी आवश्यक साहित्य खरेदीला सुरुवात केली असून, बाजारपेठांमध्ये गडबड वाढली आहे.
महिलांकडून पारंपरिक फुलांची सजावट, माठ, रांगोळी आणि बैलांसाठी अलंकार यांची तयारी मोठ्या उत्साहात केली जात आहे. विशेषतः नाशिक, येवला आणि मालेगाव तालुक्यातील बाजारपेठा या खरेदीसाठी गजबजलेल्या दिसत आहेत.
शेतकऱ्यांचे म्हणणे आहे की, पोळा हा फक्त धार्मिक सण नसून शेतकऱ्यांच्या श्रमाचे व बैलांच्या कष्टाचे कौतुक करण्याचा दिवस आहे. त्यामुळे या दिवशी बैलांची सजावट, पूजा व पारंपरिक खेळांचे आयोजन केले जाते.
कृषी तज्ञांचे मत आहे की अशा सणांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते. पोळा निमित्ताने होणारी खरेदी ही शेतकऱ्यांसाठी आनंददायी ठरते.
वेदकालीन व पुराणातील संदर्भ
भारतीय कृषीसंस्कृतीला हजारो वर्षांचा इतिहास आहे. बैल, गाई, वृषभ हे केवळ जनावरं नसून धार्मिक प्रतीक म्हणूनही पूजले गेले आहेत.
- ऋग्वेदात “वृषभ” म्हणजेच बैलाचा उल्लेख शक्ती, सामर्थ्य आणि उत्पादनक्षमतेच्या प्रतीक म्हणून केला आहे.
- पुराणांमध्ये नंदी बैलाला भगवान शंकराचा वाहन मानले आहे. त्यामुळे बैल पूजनाला धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले.
- कृषीप्रधान समाजात बैलांच्या सहाय्याशिवाय शेती करणे अशक्य होते. म्हणूनच बैलपूजनाची परंपरा प्राचीन काळापासून चालत आली आहे.
- “भाद्रपद महिन्यात” बैलांची विशेष पूजा करण्याची प्रथा विशेषतः गोकुळाष्टमी व गणेशोत्सवा आधी आढळते.
पेशव्यांच्या काळातील पोळा
- १७व्या–१८व्या शतकात पेशवे काळात पुणे, नाशिक व आसपासच्या प्रदेशात पोळ्याला विशेष महत्त्व होते.
- पेशव्यांच्या दरबारात शेतकऱ्यांच्या जीवनपद्धतीवर आधारित सण-उत्सव साजरे करण्याची परंपरा होती. त्यात पोळ्याचा उल्लेख ‘शेतकऱ्यांचा खास सण’ असा आढळतो.
- त्या काळात राजकीय व सामाजिक व्यवस्था शेतीवरच आधारलेली असल्याने, बैलांचा गौरव हा समाजातील एकात्मतेचा व शेतकऱ्यांच्या कष्टांचा सन्मान मानला जात असे.
- काही ऐतिहासिक उल्लेखांनुसार, पेशव्यांच्या सैन्यातील घोडे व बैल यांचीदेखील विशेष पूजन परंपरा होती. त्याचेच रुपांतर गावोगावी पोळा सणाच्या स्वरूपात झाले.
🇬🇧 ब्रिटिश काळातल्या पोळ्याच्या नोंदी
- ब्रिटिश राजवटीत ग्रामीण भागातील जीवनशैलीवर युरोपियन अधिकाऱ्यांनी अनेक अहवाल लिहिले. त्यात पोळा सणाचा उल्लेख आढळतो.
- १८५०–१९०० या कालावधीत महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांचे गॅझेटियर (Gazetteer) तयार झाले. त्यात पोळा सण हा “Bulls’ Festival” किंवा “Cattle Worship Festival” म्हणून वर्णन केलेला आहे.
- ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना हा सण अनोखा वाटत असे कारण शेतकरी आपल्या बैलांचा सण साजरा करतो, त्यांना अलंकार घालतो, बाजारपेठांत बैलांची मिरवणूक होते – अशी माहिती त्यांनी नोंदवली आहे.
- काही प्रवासी लेखांमध्ये नाशिक, अहमदनगर, विदर्भात पोळ्याच्या दिवशी होणारी गावोगावी स्पर्धा, सजावट, शेतकऱ्यांची गर्दी यांचा उल्लेख आढळतो.
- ब्रिटिश काळात शहरांमध्ये आधुनिक सणांची भर पडली असली तरी पोळा मात्र ग्रामीण भागात ठामपणे टिकून राहिला.
सामाजिक एकात्मतेचा संदेश
पोळा सण हा फक्त बैलपूजनापुरता मर्यादित नाही, तर तो सामाजिक एकात्मतेचं प्रतीक मानला जातो. गावातील सर्व शेतकरी आपापल्या बैलांना सजवून एकत्र येतात. यामुळे गावोगावी सामूहिक एकत्रिकरण, सहकार्य आणि ऐक्यभावना निर्माण होते.
पोळ्याशी संबंधित लोकपरंपरा
- पोळ्याच्या दिवशी मुलांना “आलं पिठलं पोळं” हा पदार्थ करून दिला जातो.
- लहान मुलं बैलांच्या मिरवणुकीत आनंदाने सहभागी होतात, त्याला “बाल-पोळा” म्हटलं जातं.
- विदर्भात काही ठिकाणी पोळ्याच्या आदल्या दिवशी “हल्दी-कुंकू कार्यक्रम” होतो, ज्यामध्ये महिला एकत्र येऊन पारंपरिक गाणी म्हणतात.
साहित्य आणि पोळा
मराठी संतसाहित्य, लोकगीते व ओव्या यामध्ये बैलांचे वर्णन, त्यांच्या कष्टांचे गोडवे आढळतात. काही लोकगीतांमध्ये पोळा सणाचे थेट उल्लेखही सापडतात. यावरून या सणाचा प्रभाव केवळ धार्मिक नव्हे तर सांस्कृतिक व कलात्मक परंपरेतही दिसतो.
आजच्या काळातील पोळा
- आधुनिक काळात पोळ्याचे स्वरूप थोडे बदलले असले तरी शेतकरी अजूनही या सणाला मनापासून जपत आहेत.
- काही ठिकाणी तर पोळा महोत्सव स्वरूपात साजरा केला जातो.
- शाळा, महाविद्यालयांत पोळ्याविषयी प्रबोधन कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
- सोशल मीडियाच्या युगात तरुण पिढीही पोळ्याचे फोटो, reels, शॉर्ट व्हिडिओ शेअर करून या परंपरेचा आधुनिक पद्धतीने प्रचार करत आहेत.
कृषी अर्थव्यवस्थेशी नातं
- पोळा हा केवळ धार्मिक नाही तर आर्थिक महत्त्वाचा सण आहे. बैलांची तब्येत चांगली राहावी, ते मेहनतीने काम करावेत यासाठी त्यांना विश्रांती, पोषण, सजावट व आदर दिला जातो.
- बैल हे शेतकऱ्याचे खरे जीवनसाथी असल्याने त्यांचा सन्मान हा शेतकऱ्याच्या संस्कृतीचा भाग आहे.
