नाशिक जिल्ह्यात झालेल्या सततच्या पावसामुळे पावसामुळे शेतकऱ्यांचे नुकसान मोठ्या प्रमाणात झाले आहे. पिकांचे नुकसान, चाऱ्याची कमतरता आणि उत्पन्न घट या समस्या उभ्या राहिल्या आहेत.
नाशिक जिल्ह्यात मागील काही दिवसांत झालेल्या जोरदार पावसाने शेतकऱ्यांची चिंता वाढवली आहे. अतिवृष्टीमुळे पिकांचे नुकसान झाले असून, विशेषतः जनावरांसाठी लागणारा हिरवा चारा पाण्याखाली गेला आहे. त्यामुळे शेतकरी आर्थिक अडचणीत सापडले आहेत.
पीकपद्धतीवर परिणाम
पावसाचा फटका मुख्यतः टोमॅटो, वांगी, मिरची, भेंडी, सोयाबीन, ज्वारी, मक्याचे पीक घेत असलेल्या शेतकऱ्यांना बसला आहे. पाणी साचल्यामुळे मूळ सडली आहेत आणि उत्पादकता घटली आहे. काही ठिकाणी नुकसान ७० टक्क्यांपेक्षा जास्त झाल्याचे शेतकऱ्यांचे म्हणणे आहे.
जनावरांच्या चाऱ्याचा प्रश्न
गवताच्या कुरणांमध्ये पाणी साचल्याने जनावरांना पुरेसा चारा मिळत नाही. शेतकऱ्यांना आता बाहेरून चारा खरेदी करावा लागत आहे, त्यामुळे त्यांच्या खर्चातही वाढ झाली आहे. सरकारने याकडे गांभीर्याने लक्ष देण्याची गरज आहे.
पावसाची अनिश्चितता
जून महिन्याच्या सुरुवातीलाच पावसाने जोरदार हजेरी लावली.
मात्र, सलग चार दिवस झालेला पाऊस अपेक्षेपेक्षा अधिक होता.
हवामान खात्याच्या अंदाजानुसार येत्या आठवड्यातही काही भागात जोरदार पावसाची शक्यता आहे.
सरकारकडून मदतीची अपेक्षा
शेतकऱ्यांनी सरकारकडे मदतीची मागणी केली आहे. पंचनामे त्वरीत करण्याची गरज आहे.
नुकसान भरपाईसाठी जलद निर्णय घेतले पाहिजेत.
शेतकऱ्यांची परिस्थिती सुधारण्यासाठी तात्काळ आर्थिक सवलती व कर्जमाफीची घोषणा अपेक्षित आहे.
स्थानिक स्वराज्य संस्थांची भूमिका
गावपातळीवरील ग्रामपंचायती व कृषी अधिकारी शेतकऱ्यांच्या मदतीसाठी पुढे सरसावले आहेत.
काही ठिकाणी शेतात पाणी उपसण्याचे काम सुरू आहे.
मात्र, यासाठी अधिक यंत्रणा आणि मनुष्यबळाची आवश्यकता आहे.
हवामान विभागाच्या सूचनांकडे दुर्लक्ष
हवामान विभाग वेळोवेळी सूचना देत असतो, मात्र त्याकडे अनेकदा दुर्लक्ष केले जाते.
शेतकऱ्यांनी वेळेवर उपाययोजना कराव्यात, यासाठी कृषी विस्तार अधिकाऱ्यांनी गावागावात जाऊन जनजागृती करणे गरजेचे आहे.
उपाययोजना
- सरसकट पंचनाम्याची प्रक्रिया सुरु करणे
- पीक विमा योजनेची प्रभावी अंमलबजावणी
- चाऱ्यासाठी सवलतीचे दरात वाटप
- शेतकऱ्यांना तत्काळ आर्थिक मदत
- शासकीय यंत्रणेचा त्वरित प्रतिसाद
शेतकरी आत्महत्येचा धोका वाढतोय?
पावसामुळे शेतकऱ्यांचे नुकसान झाल्याने कर्ज फेडणे अशक्य झाले आहे. उत्पन्न न मिळाल्याने कर्जाचा डोंगर वाढत आहे. काही शेतकरी मानसिक तणावात आहेत. प्रशासनाने वेळेत हस्तक्षेप केला नाही, तर ही स्थिती गंभीर होऊ शकते.
बाजारपेठेवर परिणाम
हिरव्या भाजीपाल्याचे दर वाढले आहेत. टोमॅटो, वांगी, मिरची यांचे दर दुप्पट झाले आहेत.
पुरवठा कमी झाल्याने ग्राहकांवर भार पडत आहे. परिणामी, स्थानिक बाजारात अस्थिरता निर्माण झाली आहे.
पीक विमा योजनेतील अडथळे
अनेक शेतकऱ्यांनी पीक विमा भरला असला तरी नुकसान भरपाई वेळेवर मिळत नाही.
कंपन्यांच्या विलंबामुळे शेतकऱ्यांना मोठा त्रास सहन करावा लागतो. यासाठी विमा कंपन्यांवर निगराणी ठेवणे आवश्यक आहे.
जलसंधारणाची गरज
पावसाच्या साठवणुकीसाठी जलसंधारण पद्धतींचा अवलंब केला पाहिजे. गावतलाव, पाणी साठवण टाक्या, नाला बंधारे यांना प्राधान्य दिले पाहिजे. अशा उपायांनी भविष्यातील दुष्काळाला तोंड देता येईल.
कृषी विभागाची जबाबदारी
कृषी विभागाने शेतकऱ्यांपर्यंत वेळेवर माहिती पोहोचवावी. हवामान अंदाज, पीक सल्ला आणि नैसर्गिक आपत्तीबाबत तत्काळ SMS आणि WhatsApp गटांद्वारे माहिती दिली पाहिजे.
हवामान बदलाचा वाढता प्रभाव
गेल्या काही वर्षांपासून हवामानात होणाऱ्या बदलामुळे शेतीवर परिणाम होत आहे. यावर्षी पावसाचा अवकाळी फटका मोठ्या प्रमाणात बसला आहे.
जून महिन्यातच जास्तीचा पाऊस झाल्याने पिके सडली आणि जमिनी नापीक होण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.
शेतमजुरांवर परिणाम
पिकांचे नुकसान झाल्यामुळे शेतमजुरांना काम मिळत नाही. त्यामुळे त्यांच्या उपजीविकेवर परिणाम होतो. शेतीची उत्पादकता घटल्यास रोजगारही कमी होतो. त्यामुळे ग्रामीण भागात बेरोजगारी वाढते.
बँकांचे कर्ज फेडण्याची अडचण
बँकांनी दिलेले शेती कर्ज परत करणे शेतकऱ्यांना अशक्य झाले आहे.
काही शेतकऱ्यांनी नुकतीच कर्जे घेतली होती, मात्र पीक हातात येण्यापूर्वीच नष्ट झाले.
त्यामुळे कर्ज माफ करावे, अशी मागणी जोर धरते आहे.
विमा दावे प्रक्रिया सुलभ करणे आवश्यक
पीक विमा योजनेचा लाभ घेताना शेतकऱ्यांना अनेक अडचणी येतात. पंचनामे वेळेवर न होणे, दस्तऐवज अपूर्ण असणे आणि दावे नाकारले जाणे ही सामान्य समस्या आहे.
शासनाने यामध्ये सुधारणा करून पारदर्शक आणि जलद प्रक्रिया उपलब्ध करून द्यावी.
नैसर्गिक आपत्तींवर तंत्रज्ञान आधारित उपाय
ड्रोन, सॅटेलाइट इमेज, रिमोट सेंसिंग यांचा उपयोग करून शेतीवरील पावसाचा परिणाम मोजता येतो.
यामुळे नुकसान लवकर ओळखता येते आणि मदतीचा निर्णय वेगाने घेतला जाऊ शकतो.
सरकारने अशा आधुनिक प्रणालींमध्ये गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे.
शेतमालाचे बाजारभाव घसरले
पावसामुळे शेतमालाच्या पुरवठ्यावर परिणाम झाला आहे. काही भागात उत्पादन नष्ट झाले तर इतर भागात उत्पादन जास्त झाले. त्यामुळे बाजारात मालाची अनियमित आवक झाली आहे. परिणामी, टोमॅटो, मिरची, वांगी यांसारख्या भाज्यांचे दर कोसळले आहेत. शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाचा योग्य मोबदला मिळत नाही.
साठवणुकीच्या अडचणी
अतिवृष्टीमुळे शेतमाल साठवण्यासाठी योग्य जागा उरलेली नाही. अनेक ठिकाणी गोदामे पाण्याने भरली आहेत. कांदा, बटाटा यांसारखा साठवणुकीचा माल खराब झाला आहे.
सरकारने तात्पुरती गोदामे उभारावी, अशी शेतकऱ्यांची मागणी आहे.
बियाणे आणि खते यांचा तुटवडा
पावसाने बियाणे व खते वाहून गेल्यामुळे नव्याने शेती करण्यासाठी शेतकऱ्यांना अडचणी येत आहेत.
नव्या पेरणीसाठी लागणारे बियाणे, खते आणि औषधे महाग मिळत आहेत. शासनाने सवलतीत बियाणे व खते वितरित करणे आवश्यक आहे.
मनोबल घसरण्याचा धोका
वारंवार होणारे नुकसान आणि अपुरी मदत यामुळे अनेक शेतकऱ्यांचे मनोबल खचत आहे.
काही ठिकाणी आत्महत्येचे प्रमाणही वाढले आहे.
यावर उपाय म्हणून शासनाने मानसिक आरोग्य सल्ला शिबिरे आयोजित करावीत, अशी मागणी केली जात आहे.
हवामान बदलाची दीर्घकालीन रणनीती आवश्यक
सध्या हवामान चक्रात मोठा बदल झाला आहे. याला सामोरे जाण्यासाठी शेतकऱ्यांनी अल्पकालीन नव्हे, तर दीर्घकालीन रणनीती स्वीकारावी लागेल.
जैविक शेती, अल्प पाण्यात तग धरणारी पिके, सौर पंप वापर यासारख्या उपाययोजनांची गरज आहे.
निष्कर्ष
पावसामुळे शेतकऱ्यांचे नुकसान ही केवळ आर्थिक बाब नाही, तर ती सामाजिक व मानसिकही आहे. यासाठी शासनाने ठोस निर्णय घ्यावेत. शेतकऱ्यांना वेळेत मदत मिळाली, तरच त्यांचा शेतामध्ये पुन्हा विश्वास बसेल.
Home | India Meteorological Department
Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana – Crop Insurance | PMFBY – Crop Insurance
