एरंडोल तालुक्यातील फेमपूर येथे डॉ. उळ्हास पाटील कृषी महाविद्यालयाच्या कृषीदूतांनी शेतकऱ्यांसाठी कंपोस्ट खत प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित केला. या उपक्रमाचा उद्देश शेतकऱ्यांना सेंद्रिय शेतीकडे वळवणे आणि रासायनिक खतांच्या दुष्परिणामांपासून बचाव करणे हा होता. प्रशिक्षणात गौरव महालकर, सोयर महेरे, पियुष नेहेते, पुर्णपार शेखळे या कृषीदूतांनी शेतकऱ्यांना कंपोस्ट खत तयार करण्याच्या विविध पद्धती समजावल्या. स्थानिक पिकांचे अवशेष, शेणखत, पानगळ यांचा वापर करून शेतकरी स्वतःच्या शेतातच कमी खर्चात कंपोस्ट खत तयार करू शकतात हे प्रत्यक्ष दाखविण्यात आले. तज्ज्ञांनी सांगितले की, कंपोस्ट खत प्रशिक्षणामुळे शेतकरी सेंद्रिय शेतीकडे वळू शकतात. यामुळे मातीची सुपीकता वाढते, उत्पादनात सुधारणा होते आणि पर्यावरणपूरक शेतीला चालना मिळते. रासायनिक खतांचा अतिरेकी वापर थांबवण्यासाठी कंपोस्ट खत हा उत्तम व परवडणारा पर्याय आहे. या प्रशिक्षणाला शेतकऱ्यांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला. कृषीदूतांनी भविष्यातही अशा उपक्रमांच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन करण्याचे आश्वासन दिले.
भारतीय शेती ही पारंपरिक पद्धतींवर आधारित आहे. परंतु गेल्या काही दशकांत रासायनिक खतांचा वाढता वापर हा शेतीच्या आरोग्यासाठी तसेच मानवी आरोग्यासाठी चिंताजनक ठरत आहे. मातीची सुपीकता, जलस्रोतांचे प्रदूषण आणि पिकांची गुणवत्ता या तिन्ही बाबींवर विपरीत परिणाम दिसून येत आहे. अशा वेळी शाश्वत व पर्यावरणपूरक शेतीकडे वळणे अत्यावश्यक ठरते. या पार्श्वभूमीवर कंपोस्ट खत प्रशिक्षण आणि सेंद्रिय शेती हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
कंपोस्ट खत म्हणजे काय?
कंपोस्ट खत म्हणजे नैसर्गिक अवशेष, शेणखत, पानगळ, पिकांचे अवशेष, घरगुती कचरा, जनावरांचे शेण, यांचे जैविक विघटन करून तयार झालेले पोषकद्रव्ययुक्त खत. हे खत पूर्णपणे नैसर्गिक असल्याने पिकांसाठी सुरक्षित व मातीसाठी सुपीकता वाढवणारे ठरते.
कंपोस्ट खताची वैशिष्ट्ये
- 100% नैसर्गिक व सेंद्रिय.
- मातीतील सूक्ष्मजंतूंच्या वाढीस चालना देते.
- मातीतील पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढवते.
- पिकांना आवश्यक असणारे प्रमुख (N, P, K) तसेच सूक्ष्म अन्नद्रव्ये पुरवते.
सेंद्रिय शेतीचे महत्त्व
सेंद्रिय शेती ही केवळ रासायनिक खतांपासून दूर राहण्याची पद्धत नाही, तर ती एक जीवनपद्धती आहे.
सेंद्रिय शेतीमुळे होणारे फायदे
- मातीची सुपीकता वाढते – सूक्ष्मजीवांची संख्या व कार्यक्षमता वाढते.
- मानवी आरोग्य सुधारते – अन्नातून रसायनांचा धोका कमी होतो.
- उत्पादन टिकाऊ होते – शेतकऱ्यांना दीर्घकालीन फायदा मिळतो.
- पर्यावरण रक्षण – नद्या, तलाव आणि भूगर्भजल प्रदूषणापासून वाचते.
- आर्थिक फायदा – सेंद्रिय उत्पादनांना बाजारात जास्त किंमत मिळते.
कंपोस्ट खत प्रशिक्षणाचे उद्दिष्ट
कृषकांना योग्य पद्धतीने कंपोस्ट खत तयार करण्याचे मार्गदर्शन करणे, त्याचा शेतात वापर कसा करावा हे शिकवणे आणि शेतकऱ्यांना सेंद्रिय शेतीकडे वळवणे हे प्रशिक्षणाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
एरंडोल तालुक्यातील प्रशिक्षण रिपोर्ट
अलीकडेच एरंडोल तालुक्यातील फेमपूर येथे डॉ. उळ्हास पाटील कृषी महाविद्यालयाच्या कृषीदूतांनी शेतकऱ्यांसाठी कंपोस्ट खत प्रशिक्षणाचे आयोजन केले.
- प्रशिक्षक: गौरव महालकर, सोयर महेरे, पियुष नेहेते, पुर्णपार शेखळे.
- प्रशिक्षणातील मुद्दे:
- कंपोस्ट खत तयार करण्याच्या विविध पद्धती.
- पिकांचे अवशेष, शेणखत, पानगळ यांचा वापर.
- शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिक दाखविणे.
शेतकऱ्यांनी उत्स्फूर्त प्रतिसाद देत, या पद्धतींचा आपल्या शेतात उपयोग करण्याची तयारी दर्शवली.
कंपोस्ट खत तयार करण्याच्या पद्धती
- पारंपरिक पद्धत (गादी खत): शेतातील कुडाचे ढिगारे जमिनीत पुरून ठेवणे.
- NADEP पद्धत: विटांचे कुंपण बांधून कंपोस्ट तयार करणे.
- व्हर्मी-कंपोस्ट पद्धत: गांडुळांच्या साहाय्याने खत तयार करणे.
- कचरा व्यवस्थापन: घरगुती सेंद्रिय कचऱ्याचा उपयोग.
प्रशिक्षणामुळे होणारे फायदे
- शेतकरी कमी खर्चात स्वतः खत तयार करू शकतात.
- रासायनिक खतांचा खर्च वाचतो.
- पर्यावरणपूरक शेती शक्य होते.
- पिकांच्या गुणवत्तेत वाढ होते.
भविष्यातील दिशा
कृषीदूतांनी शेतकऱ्यांना आश्वासन दिले की अशा प्रकारची मार्गदर्शन शिबिरे भविष्यातही चालू ठेवली जातील. यामुळे एरंडोल तालुक्यातील शेतकरी सेंद्रिय शेतीकडे अधिक प्रमाणात वळतील व त्याचा लाभ समाजाला मिळेल.
कंपोस्ट खत प्रशिक्षण आणि सेंद्रिय शेती हे शाश्वत शेतीचे भवितव्य आहे. यामुळे केवळ शेतकऱ्यांचेच नव्हे तर ग्राहकांचे आरोग्य, पर्यावरण व संपूर्ण समाजाचे भविष्य सुरक्षित होते.
