🌐 प्रस्तावना
औपचारिक नोकरी निर्मिती सलग दुसऱ्या वर्षी कमी झाली आहे. EPFO च्या ताज्या आकडेवारीत रोजगार बाजाराची दिशा स्पष्ट दिसते.
📊 EPFO डेटा काय सांगतो?
EPFO म्हणजे Employees’ Provident Fund Organisation. ही संस्था औपचारिक रोजगाराचा मोठा संकेतक मानली जाते. FY23 मध्ये नोकरी निर्मिती 13.8 दशलक्ष इतकी झाली होती. हा आकडा ABRY योजनेच्या भरतीमुळे वाढला होता.
FY24 मध्ये नोकरी निर्मिती 13.1 दशलक्षांवर आली. FY25 मध्ये ती आणखी घसरून 12.9 दशलक्ष इतकी झाली. ही घसरण अनुक्रमे 5.1% आणि 1.3% अशी नोंदवली गेली आहे.
🏢 स्थापनांची संख्या कमी
EPFO मध्ये पहिल्यांदा ECR (Electronic Challan cum Return) भरणाऱ्या स्थापनांची संख्याही घटली आहे. FY25 मध्ये 52,309 स्थापनांनी प्रथम ECR भरला. हा आकडा FY24 पेक्षा 6.6% कमी होता. FY23 मध्ये हा आकडा 55,337 इतका होता.
📉 घट का झाली?
अधिकाऱ्यांच्या मते, या घटेचे कारण FY23 मधील उच्च आधार (high base) आहे. FY23 मध्ये Atmanirbhar Bharat Rojgar Yojana (ABRY) अंतर्गत भरती जास्त प्रमाणात झाली होती. ही योजना 2020 मध्ये सुरू झाली होती. तिचा उद्देश महामारीनंतर रोजगार वाढवणे होता. या योजनेखाली नियोक्त्यांना प्रोत्साहन दिले गेले. त्यामुळे FY23 मध्ये जास्त नोकऱ्या दिसल्या.
💹 अर्थव्यवस्था व रोजगार यातील विसंगती
भारताची अर्थव्यवस्था अलीकडील वर्षांत वेगाने वाढली आहे. परंतु औपचारिक रोजगार त्याच प्रमाणात वाढला नाही. यामुळे अर्थतज्ज्ञ चिंतेत आहेत. खासगी क्षेत्रात अजूनही सावध भूमिका दिसते. जागतिक अनिश्चिततेमुळे उद्योगांनी मोठ्या प्रमाणावर भरती करण्यास टाळाटाळ केली.
🧑💼 तज्ज्ञांचे मत
तज्ज्ञ सांगतात की, रोजगार निर्मितीचा वेग आर्थिक वाढीशी जुळत नाही. यामुळे रोजगारवाढ टिकाऊ आहे का, हा प्रश्न उपस्थित होतो. खासगी उद्योग गुंतवणुकीत दक्ष आहेत. रोजगारवाढीसाठी सरकारला दीर्घकालीन धोरणांची गरज आहे.
📌 सरकारी प्रयत्न
ABRY योजनेद्वारे सरकारने रोजगार वाढवण्याचा प्रयत्न केला. परंतु ही योजना तात्पुरती मदत ठरली. दीर्घकालीन रोजगार निर्मितीसाठी कौशल्य विकास, उत्पादन क्षेत्रातील गुंतवणूक आणि MSME क्षेत्राला चालना आवश्यक आहे.
📉 दोन वर्षांची सलग घसरण
FY23 मध्ये नोकरी निर्मिती उच्चांकावर होती. FY24 आणि FY25 मध्ये घट झाली. हा ट्रेंड दीर्घकाळ राहिला तर तो रोजगार बाजारासाठी धोक्याचा इशारा ठरू शकतो.
🌐 आंतरराष्ट्रीय संदर्भ
आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही रोजगार बाजारपेठा अस्थिर आहेत. जागतिक मंदीची शक्यता, भू-राजकीय असुरक्षा आणि पुरवठा साखळीतील अडचणी रोजगारावर परिणाम करतात. भारतालाही याचा परिणाम दिसतो.
🚀 पुढचा मार्ग
तज्ज्ञांचे मत आहे की, औपचारिक रोजगार वाढवण्यासाठी मोठ्या गुंतवणुकीची गरज आहे. उद्योगांना करसवलत, कौशल्य प्रशिक्षण आणि स्टार्टअप्सना प्रोत्साहन दिले पाहिजे. तंत्रज्ञान व डिजिटल क्षेत्र रोजगार निर्मितीसाठी महत्वाचे ठरतील.
✅ निष्कर्ष
EPFO च्या आकडेवारीनुसार औपचारिक नोकरी निर्मिती सलग दोन वर्षे घटली आहे. FY23 मध्ये मिळालेला उच्चांक ABRY योजनेच्या आधारामुळे होता. पुढील काळात रोजगार निर्मिती स्थिर व टिकाऊ ठेवण्यासाठी दीर्घकालीन धोरणे आवश्यक आहेत. भारताची अर्थव्यवस्था वाढत असली तरी रोजगार बाजार त्याच गतीने वाढत नाही. हा समतोल साधण्यासाठी सरकार आणि खासगी क्षेत्र दोघांनाही सक्रिय भूमिका बजावावी लागेल.
https://www.epfindia.gov.in/site_en/index.php
