AI चा उत्पादकतेवर परिणाम यावर सध्या जागतिक पातळीवर मोठी चर्चा सुरू आहे. अनेक कंपन्या, संस्था आणि सरकार AI चा वापर करून कामकाजात सुधारणा करत आहेत. मात्र, काही अभ्यासांनुसार AI मुळे काम वाढत आहे, ताण वाढतोय, आणि काहींना योग्य उपयोगही करता येत नाही. हे सर्व पाहता, AI चा उत्पादकतेवर परिणाम नेमका काय आहे, हे समजून घेणं गरजेचं आहे.
अनेक उद्योगांनी AI चा उत्पादकतेवर परिणाम पाहण्यासाठी विविध प्रयोग सुरू केले आहेत.
सरकारी संस्थांमध्ये देखील AI चा उत्पादकतेवर परिणाम काय होतो, हे मोजण्यासाठी संशोधन सुरू आहे.
AI चा उत्पादकतेवर परिणाम नेहमीच सकारात्मक असेल असं गृहित धरू नये.
अनेक अहवाल AI चा उत्पादकतेवर परिणाम मोजण्यात अपयशी ठरले आहेत.
तज्ञांच्या मते, AI चा उत्पादकतेवर परिणाम खूप गोष्टींवर अवलंबून असतो — जसे की कौशल्य, वापराची पद्धत, आणि धोरण.
प्रस्तावना
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) हे जगभरात कामकाज सुधारण्यासाठी मोठं हत्यार मानलं जातं. अनेक नेते, उद्योजक आणि कंपन्या AI चा वापर करून उत्पादकता वाढेल असं मानतात. पण खरंच AI मुळे आपलं काम सोपं होतंय का? की कामाचा ताण वाढतोय?
AI आणि उत्पादकतेवर विश्वास
ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान अँथनी अल्बानीज यांनी पुढील महिन्यात “उत्पादकता परिषद” आयोजित केली आहे. यात AI आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या वापराचा आढावा घेतला जाणार आहे.
बिझनेस कौन्सिल ऑफ ऑस्ट्रेलिया म्हणते, “AI हे पिढीतील सर्वात मोठं उत्पादनक्षमतेचं साधन आहे.” पण काही संशोधन वेगळं चित्र दाखवतं.
उत्पादकता म्हणजे काय?
उत्पादकता म्हणजे कमी इनपुट (कच्चा माल, वेळ, मानवी श्रम) वापरून जास्त आउटपुट (सेवा, उत्पादने) तयार करणं.
ती तीन स्तरांवर मोजली जाते:
- व्यक्तिगत उत्पादकता: एक व्यक्ती किती कार्यक्षम आहे.
- संस्थात्मक उत्पादकता: एखादी संस्था किती गुणात्मक काम करते.
- राष्ट्रीय उत्पादकता: GDP प्रति कामाचा तास — संपूर्ण देशाची कामगिरी.
वैयक्तिक उत्पादकतेवर AI चा परिणाम
AI वापरून काम लवकर पूर्ण होऊ शकतं, पण काही वेळा ते उलटंही होतं.
सकारात्मक उदाहरणं
- Procter & Gamble मधील ७७६ कर्मचाऱ्यांवर झालेल्या अभ्यासात AI वापरणारे एकट्या व्यक्तींचं काम, दोन लोकांच्या टीमइतकं परिणामकारक होतं.
- Boston Consulting Group मध्ये ७५० सल्लागारांवर केलेल्या २०२३ अभ्यासात, AI वापरल्यावर काम १८% वेगाने पूर्ण झालं.
- एका Fortune 500 कंपनीत ग्राहक सेवा विभागात AI वापरल्यावर, १४% कामगिरीत वाढ झाली. अनुभव नसलेल्या कर्मचाऱ्यांसाठी ३५% वाढ दिसली.
नकारात्मक उदाहरणं
- २५०० व्यावसायिकांवरील सर्वेक्षणानुसार, ७७% लोकांना AI मुळे काम वाढल्याचं वाटतं.
- ४७% लोक म्हणतात, AI वापरून उत्पादकता वाढवायची कशी हेच माहीत नाही.
- Microsoft 365 Copilot वापरणाऱ्या ३०० सरकारी कर्मचाऱ्यांपैकी ३०% जणांना अपेक्षेप्रमाणे उपयोग झाला नाही.
संस्थात्मक उत्पादकता आणि AI
एखाद्या संस्थेच्या उत्पादकतेत बदल झालाय का हे ठरवणं कठीण आहे. कारण संस्थेच्या कार्यक्षमतेवर अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक घटक परिणाम करतात.
OECD चा अंदाज
AI चा वापर उद्योगविशिष्ट कार्यांसाठी केला गेला तर उत्पादकतेत ०% ते ११% वाढ होऊ शकते.
काही देशांचे निष्कर्ष
- जर्मनी, इटली, आणि तैवानमध्ये AI वापरून संस्थात्मक उत्पादकतेत सुधारणा झाल्याचं स्वतंत्र अभ्यासांनी दाखवलं.
- २०२२ मध्ये ३ लाख अमेरिकन कंपन्यांवर झालेल्या अभ्यासात, AI वापर आणि उत्पादकता यांच्यात थेट संबंध आढळला नाही.
AI वापरात लपलेले अडथळे
AI वापरण्यासाठी काही पूर्वअटी लागतात:
- वापरकर्त्यांना AI चे आउटपुट तपासावे लागतात.
- बर्याच वेळा आउटपुट चुकीचे असतात.
- AI ऑपरेट करण्यासाठी नव्याने स्किल्स शिकाव्या लागतात.
- अनेकदा AI कडून जास्त अपेक्षा ठेवली जाते.
- डेटा लेबलिंगसाठी लाखो लोक काम करत असतात, हे दुर्लक्षित केलं जातं.
उदाहरण: Amazon चं “Just Walk Out” तंत्रज्ञान. ग्राहकांनी स्कॅन न करता दुकानातून बाहेर पडणं हे उद्दिष्ट होतं. पण प्रत्यक्षात भारतात १००० लोक या सिस्टमचे आउटपुट तपासण्यासाठी नेमले गेले.
राष्ट्रीय उत्पादकतेवर परिणाम
AI चा GDP वरील थेट प्रभाव सध्या अस्पष्ट आहे. एखादी तंत्रज्ञानात्मक क्रांती घडून ती उत्पादनक्षमतेत परिणाम घडवते, हे काही वर्षं घेऊ शकतं.
उदाहरणार्थ, इंटरनेटमुळे उत्पादकता वाढली हे स्पष्ट आहे. पण मोबाइल किंवा सोशल मीडियाबाबत अजूनही संशय कायम आहे.
उत्पादकता म्हणजे केवळ गती नव्हे
“AI वापरा आणि वेळ वाचवा” ही कल्पना खूपच सरधोपट आहे.
ईमेल लवकर संपवलं म्हणजे पुढे सुट्टी मिळेल असं होत नाही. उलट अधिक मेल्सची देवाण-घेवाण होते.
कधी वेळ कमी करणे हेच अधिक उत्पादकता निर्माण करत नाही. काही वेळा हळूच काम केल्याने उत्तम कल्पना निर्माण होतात.
निष्कर्ष
AI आणि उत्पादकता यांच्यात थेट संबंध आहे का? हे अजून स्पष्ट नाही.
AI काही ठिकाणी वेळ वाचवतो. पण काही वेळा काम अधिक वाढवतो. त्यामुळे AI चं नियोजन, प्रशिक्षण आणि व्यवहार्यता तपासून वापरणं गरजेचं आहे.
सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे — उत्पादकता ही केवळ वेग नसून गुणवत्ताही असते. आणि त्या गुणवत्तेसाठी AI ला योग्य दिशेने वापरणं गरजेचं आहे.
The Organisation for Economic Co-operation and Development | OECD
Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation, Australian Government – CSIRO
