मनपाचा पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव विक्रम अभिमानास्पद ठरला आहे. १६ हजार विद्यार्थ्यांनी शाडूमातीच्या गणेशमूर्ती तयार करून नाशिक महानगरपालिकेने इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्समध्ये मानाचा ठसा उमटवला आहे.
नाशिक महानगरपालिकेने पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव साजरा करण्यासाठी अनोखा उपक्रम राबवला. “द गोदावरी इनिशिएटिव्ह” या स्वयंसेवी संस्थेसोबत मिळून १२० शाळांतील तब्बल १६ हजार विद्यार्थ्यांनी शाडूमातीच्या गणेशमूर्ती स्वतःच्या हातांनी घडवल्या. या उपक्रमामुळे नाशिक मनपाने महाराष्ट्रातील पहिली महानगरपालिका म्हणून इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्समध्ये स्थान मिळवलं आहे.
मनपाने यासाठी तब्बल ४५ टन शाडूमाती उपलब्ध करून दिली होती. ३०० स्वयंसेवक, १२० प्रशिक्षक व १० फोटोग्राफर्स यांच्या सहकार्याने कार्यशाळा घेण्यात आल्या. यामुळे १६ हजारहून अधिक पर्यावरणपूरक गणेशमूर्तींची निर्मिती झाली.
या विक्रमामुळे गणेशोत्सवात प्लॅस्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्तीऐवजी शाडूमातीच्या मूर्तींना प्रोत्साहन मिळेल. परिणामी गोदावरी नदीचे प्रदूषण कमी होऊन पर्यावरण संवर्धनाला हातभार लागेल.
उपायुक्त नितीन पवार यांनी सांगितले की, हा विक्रम नाशिककरांसाठी प्रेरणादायी आहे. मराठा विद्या प्रसारक समाज हायस्कूल येथे या उपक्रमाचा समारोप झाला. इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्सचे अधिकारी डॉ. अशोक अडक यांनी या उपक्रमाचं कौतुक करत प्रमाणपत्र आणि पदक प्रदान केले.
महानगरपालिका आयुक्त मनीषा खत्री यांच्या वतीने उपायुक्त पवार यांनी हा सन्मान स्वीकारला. एनसीसी, क्लीन इट ऑल, रोट्रॅक्ट क्लब, ताज गेटवे, लब कॉलेज, तीळभाडेश्वर कला महाविद्यालय आदी संस्थांनी या उपक्रमात योगदान दिलं.
हा उपक्रम फक्त विक्रमापुरता मर्यादित नसून विद्यार्थ्यांच्या मनात पर्यावरण जपण्याचा संदेश पोहोचवणारा ठरला आहे.
पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवाचे फायदे
शाडूमातीच्या गणेशमूर्तींचा वापर केल्याने गणेशोत्सव संपल्यानंतर विसर्जनावेळी नदी, तलाव किंवा विहिरींमध्ये रासायनिक प्रदूषण होत नाही. प्लॅस्टर ऑफ पॅरिस (POP) मूर्ती पाण्यात लवकर विरघळत नाहीत, त्यामुळे पाण्याचा रंग बदलतो, तलावाच्या तळाशी कचरा साचतो आणि ऑक्सिजनची पातळी कमी होते. परिणामी मासे, कासव आणि इतर जलीय जीव मृत्युमुखी पडतात.
याउलट शाडूमातीच्या मूर्ती लवकर विरघळतात आणि नैसर्गिकरीत्या पाण्यात मिसळतात. त्यामुळे नदी आणि तलावांचा पर्यावरणीय समतोल बिघडत नाही. पिण्याच्या पाण्याची गुणवत्ता सुरक्षित राहते, तसेच जलप्रदूषण कमी होते.
याशिवाय, शाडूमातीच्या मूर्तींच्या वापरामुळे –
- पाण्यातील जिवंत जीवसृष्टी सुरक्षित राहते
- नदी व तलावांतील जैवविविधतेचे संवर्धन होते
- विसर्जनानंतर जलाशय स्वच्छ ठेवण्यासाठी मनपा व नागरिकांचा खर्च कमी होतो
- विद्यार्थ्यांना व नागरिकांना पर्यावरण-जागरूकता निर्माण होते
विद्यार्थ्यांचा उत्साह
१६ हजार विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या हातांनी गणेशमूर्ती घडवल्याने त्यांच्यातील सर्जनशीलता, कलात्मकता आणि एकत्रित काम करण्याची सवय विकसित झाली. हा उपक्रम त्यांच्या मनात पर्यावरणाबद्दलची जबाबदारी जागवणारा ठरला.
अनेक शाळांनी कार्यशाळेनंतर विद्यार्थ्यांकडून “No POP Idol” अशी शपथ घेतली, ज्यामुळे पुढील पिढीमध्ये मनपाचा पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव विक्रम साजरा करण्याची दृढता निर्माण झाली.
शिक्षकांनी हा उपक्रम केवळ धार्मिक किंवा सांस्कृतिक कार्यक्रम म्हणून न पाहता तो एक शैक्षणिक अनुभव बनवला. विद्यार्थ्यांना येथे मिळाले –
- पर्यावरणशास्त्राविषयी प्रात्यक्षिक ज्ञान
- सामूहिक कार्य आणि टीमवर्कचा अनुभव
- समाजासाठी काहीतरी सकारात्मक करण्याचा आत्मविश्वास
- सांस्कृतिक परंपरेला आधुनिक दृष्टिकोनातून जपण्याची प्रेरणा
या उपक्रमामुळे विद्यार्थी केवळ गणेशमूर्ती तयार करण्यापुरतेच मर्यादित राहिले नाहीत, तर त्यांनी पर्यावरण संवर्धनाचे ब्रँड अॅम्बेसेडर म्हणूनही आपली भूमिका पार पाडली.
पर्यावरण तज्ज्ञांचे मत
पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते, शाडूमातीच्या मूर्तींचा वापर वाढवण्यासाठी सामूहिक कार्यशाळा आणि जनजागृती उपक्रम अत्यंत प्रभावी ठरतात. गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव म्हणून न पाहता, त्यातून समाज आणि पर्यावरणासाठी सकारात्मक संदेश दिला गेला, तर तो शाश्वत विकासाचा मार्ग ठरू शकतो.
तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की –
- शाडूमातीचे गणेश पाण्यात सहज विरघळून जात असल्याने नदी-तलावातील प्रदूषण मोठ्या प्रमाणात कमी होते.
- विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष सहभागातून पर्यावरणशास्त्राची शिकवण मिळते, ज्याचा दीर्घकालीन परिणाम होतो.
- अशा उपक्रमांमुळे समाजात पर्यावरणपूरक जीवनशैली स्वीकारण्याची प्रेरणा मिळते.
- पुढील पिढीला धार्मिकतेसोबत पर्यावरण-जाणीव ही मूल्ये रुजतात.
तज्ज्ञांचे स्पष्ट मत आहे की, जर अशा कार्यशाळा राज्यभर राबवल्या गेल्या तर काही वर्षांत पीओपी मूर्तींचा वापर मोठ्या प्रमाणात कमी होईल आणि शाश्वत गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राची ओळख बनेल.
अन्य शहरांसाठी प्रेरणा
नाशिक मनपाचा हा विक्रम केवळ स्थानिक पातळीवर मर्यादित न राहता, इतर महानगरपालिका आणि लहान शहरांसाठीही मार्गदर्शक ठरणार आहे. पुणे, मुंबई, नागपूर, औरंगाबाद यांसारख्या शहरांमध्ये गेल्या काही वर्षांत पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी जनजागृती उपक्रम राबवले गेले आहेत. मात्र, इतक्या मोठ्या प्रमाणावर शालेय विद्यार्थ्यांचा थेट सहभाग हा पहिलाच प्रयोग ठरला आहे.
पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते, अशा उपक्रमांमुळे स्पर्धात्मक भावनेतून इतर शहरांमध्येही नवीन प्रयोग सुरू होतील. महानगरपालिकांनी, शाळांनी आणि स्वयंसेवी संस्थांनी एकत्रितपणे काम केल्यास पुढील काही वर्षांत “हरित गणेशोत्सव चळवळ” महाराष्ट्रभर उभी राहू शकते.
नाशिकने केलेल्या या प्रयत्नामुळे केवळ पर्यावरणपूरक मूर्ती बनवण्याची प्रेरणा नाही, तर समुदाय सहभाग, शालेय शिक्षणात पर्यावरणाचा समावेश आणि स्थानिक प्रशासनाची जबाबदारी या सर्व क्षेत्रात आदर्श निर्माण केला आहे.
