भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर पाठवण्याचे स्वप्न आता फार लांब नाही, असा विश्वास अंतराळवीर शुभांशू शुक्ला यांनी व्यक्त केला आहे.
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) मागील काही वर्षांपासून अवकाश संशोधन क्षेत्रात मोठी प्रगती करत आहे. अंतराळ प्रवासासाठी भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर पाठवेल, असा विश्वास अंतराळवीर शुभांशू शुक्ला यांनी व्यक्त केला.
एका शैक्षणिक कार्यक्रमात बोलताना त्यांनी सांगितले की, “गगनयान मोहिम भारतासाठी ऐतिहासिक ठरणार आहे. या मोहिमेद्वारे भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर पाठवेल आणि हे संपूर्ण जगाला एक महत्त्वपूर्ण संदेश देईल की भारत आता अवकाश संशोधनात अग्रगण्य आहे.”
शुक्ला यांनी विद्यार्थ्यांना आवाहन केले की, तरुण पिढीने विज्ञान, अभियांत्रिकी आणि संशोधन क्षेत्रात करिअर घडवावे. भारताकडे तांत्रिक कौशल्य, संशोधन क्षमता आणि जागतिक दर्जाचे वैज्ञानिक आहेत. याच बळावर भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर लवकरच अवकाशात जाणार आहे.
त्यांनी पुढे गगनयान प्रकल्प, इस्रोचे प्रयत्न आणि आगामी मोहिमांबद्दल सविस्तर माहिती दिली. इस्रोच्या यशामुळे भारत अंतराळ संशोधनात अमेरिका, रशिया आणि चीनसारख्या महासत्तांमध्ये स्थान मिळवू शकतो, असे त्यांनी सांगितले.
भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर पाठवण्याचे स्वप्न आता प्रत्यक्षात उतरणार असल्याचा विश्वास अंतराळवीर शुभांशू शुक्ला यांनी व्यक्त केला आहे. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) गगनयान मोहिमेची तयारी वेगाने करत असून ही भारताच्या अवकाश प्रवासातील ऐतिहासिक घटना ठरणार आहे.
शुक्ला यांनी सांगितले की, “गगनयान हे भारतासाठी अभिमानाची बाब आहे. यामुळे भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करेल.” त्यांनी विद्यार्थ्यांना आवाहन केले की विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि संशोधनात करिअर घडवावे.
या मोहिमेच्या यशामुळे भारत अंतराळ संशोधनात अमेरिका, रशिया व चीनसोबत महासत्ता म्हणून गणला जाईल. भारतीय वैज्ञानिकांच्या कौशल्यामुळे गगनयान प्रकल्प यशस्वी होईल, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) ने गगनयान मोहिमेसाठी अत्याधुनिक तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. या मोहिमेतून भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर सुरक्षितरीत्या अवकाशात जाईल आणि पुन्हा पृथ्वीवर परत येईल, यासाठी विशेष कॅप्सूल आणि जीवनरक्षक प्रणाली तयार करण्यात आली आहे.
शास्त्रज्ञांच्या मते, या मोहिमेत वापरण्यात येणारे रॉकेट पूर्णपणे भारतीय बनावटीचे आहे. त्यामुळे ‘मेक इन इंडिया’ उपक्रमालाही मोठा चालना मिळणार आहे. विद्यार्थ्यांसाठीही हा क्षण प्रेरणादायी आहे. अनेक तज्ज्ञांचे मत आहे की, गगनयान प्रकल्पामुळे तरुणांना संशोधन आणि विज्ञानाकडे आकर्षित केले जाईल.
या संदर्भात शुक्ला यांनी इस्रोच्या कामगिरीचे कौतुक केले आणि सांगितले की, “भारत अवकाश क्षेत्रात जगाला दिशा दाखवेल. आपला पहिला प्रक्षेपक अंतराळवीर हा केवळ एक व्यक्ती नसेल, तर तो संपूर्ण देशाच्या स्वप्नांचे प्रतीक असेल.”
भारतातील अवकाश संशोधनाची सुरुवात
भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर पाठवण्याचे स्वप्न हे एकाच दिवसात पूर्ण झालेले नाही. यामागे दशकानुदशके संशोधन, शास्त्रज्ञांची मेहनत आणि देशाच्या प्रगतीची जिद्द आहे. भारतातील अवकाश संशोधनाची पायाभरणी १९६० च्या दशकात झाली. त्या काळात भारताकडे मर्यादित साधनसामग्री होती, पण मोठी स्वप्ने होती.
डॉ. विक्रम साराभाई यांचे योगदान
भारतातील अवकाश संशोधनाचे जनक म्हणून डॉ. विक्रम साराभाई यांचे नाव घेतले जाते. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले होते की, “आपण अवकाश क्षेत्रात पाश्चिमात्य देशांशी स्पर्धा करण्यासाठी नाही, तर भारतातील सामान्य जनतेच्या विकासासाठी उपग्रह तंत्रज्ञान वापरण्यासाठी अवकाश संशोधन करत आहोत.”
त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे इस्रो (ISRO) ची स्थापना झाली आणि भारत अवकाश क्षेत्रात वेगाने प्रगती करू लागला.
इस्रोची स्थापना आणि सुरुवातीचे प्रयत्न
१९६९ साली इस्रोची (Indian Space Research Organisation) स्थापना झाली. सुरुवातीच्या काळात अत्यंत मर्यादित बजेट, कमी साधनसामग्री आणि आव्हानात्मक परिस्थिती होती. पण भारतीय शास्त्रज्ञांच्या अथक परिश्रमामुळे देशाने पहिले रॉकेट प्रक्षेपण केले.
पहिले रॉकेट थुंबा (केरळ) येथून सोडण्यात आले होते. त्या काळात उपकरणे सायकल आणि बैलगाड्यांवरून नेली जात होती, यावरून शास्त्रज्ञांच्या कष्टांची कल्पना येते.
पहिले उपग्रह आर्यभट
१९७५ साली भारताचा पहिला उपग्रह आर्यभट प्रक्षेपित करण्यात आला. हा उपग्रह भारताच्या अवकाश प्रवासातील ऐतिहासिक टप्पा होता. सोव्हिएत संघाच्या मदतीने आर्यभट अवकाशात पाठवण्यात आला.
आर्यभट उपग्रहामुळे भारताने उपग्रह तंत्रज्ञानाची पायाभरणी केली. जरी सुरुवातीला काही तांत्रिक अडचणी आल्या तरी या यशाने भारताला अवकाश क्षेत्रात नवा आत्मविश्वास दिला.
भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर पाठवण्यासाठी भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) गगनयान मोहिम राबवत आहे. ही भारताची पहिली मानवयुक्त अवकाश मोहीम ठरणार आहे. २०२५-२६ मध्ये या मोहिमेचे प्रक्षेपण अपेक्षित असून, यामुळे भारत अमेरिके, रशिया आणि चीननंतर चौथा देश म्हणून अंतराळवीरांना स्वतःच्या प्रक्षेपकातून अवकाशात पाठवेल.
गगनयान मोहिमेचा उद्देश
गगनयान मोहिमेचा मुख्य उद्देश म्हणजे भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर सुरक्षितपणे पृथ्वीच्या कक्षेत पाठवणे आणि परत आणणे. या मोहिमेत ३ भारतीय अंतराळवीरांना ४०० किलोमीटर उंचीवर लो-ऑर्बिटमध्ये (Low Earth Orbit) ३ दिवसांसाठी ठेवले जाईल. या काळात ते विविध वैज्ञानिक प्रयोग करतील.
यामागील व्यापक उद्देश म्हणजे भारताला अवकाश संशोधन आणि मानवयुक्त मोहिमांच्या क्षेत्रात महासत्ता बनवणे.
भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर यामध्ये कसा भाग घेणार
या मोहिमेसाठी निवडलेले भारतीय अंतराळवीर सध्या रशिया आणि भारतातील विशेष प्रशिक्षण केंद्रात कठोर प्रशिक्षण घेत आहेत. त्यांना मायक्रोग्रॅव्हिटी वातावरण, आपत्कालीन परिस्थिती, स्पेस सूट ऑपरेशन, कॅप्सूल कंट्रोल सिस्टम यांचे सराव दिले जात आहेत.
प्रक्षेपणानंतर भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर अंतराळात वैज्ञानिक प्रयोग, आरोग्यविषयक डेटा गोळा करणे आणि कॅप्सूलमधील तंत्रज्ञानाची चाचणी घेणार आहे.
वापरले जाणारे रॉकेट (GSLV Mk III)
गगनयान मोहिमेसाठी इस्रोने GSLV Mk III (Geosynchronous Satellite Launch Vehicle Mark III) हे अत्याधुनिक रॉकेट निवडले आहे. या रॉकेटची प्रचंड वहनक्षमता आणि विश्वसनीयता लक्षात घेऊन ते मानवयुक्त मोहिमेसाठी खास डिझाइन करण्यात आले आहे.
GSLV Mk III हे “फॅट बॉय” म्हणूनही ओळखले जाते. या रॉकेटमुळे भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर सुरक्षितपणे अवकाशात पोहोचेल.
स्पेस कॅप्सूल, सेफ्टी सिस्टम, लाइफ सपोर्ट
गगनयानमध्ये अंतराळवीर बसण्यासाठी खास क्रू मॉड्यूल (Crew Module) तयार करण्यात आले आहे. या कॅप्सूलमध्ये प्रगत लाइफ सपोर्ट सिस्टीम बसवण्यात आली आहे, जी अंतराळवीरांना प्राणवायू पुरवते, तापमान नियंत्रित करते आणि कार्बन डायऑक्साइड काढून टाकते.
तसेच, कॅप्सूलमध्ये सेफ्टी अबॉर्ट सिस्टीम बसवण्यात आली आहे. प्रक्षेपणाच्या वेळी काही तांत्रिक अडचण आल्यास ही प्रणाली अंतराळवीरांना रॉकेटपासून वेगळे करून सुरक्षित ठिकाणी आणेल.
यामुळे भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर पूर्णपणे सुरक्षित असेल.
निवड प्रक्रिया
गगनयान मोहिमेसाठी अंतराळवीरांची निवड अत्यंत काटेकोर पद्धतीने करण्यात आली. सुरुवातीला भारतीय वायुसेनेतील पायलट्स यांची यादी तयार करण्यात आली. त्यानंतर त्यांच्या वैद्यकीय तपासण्या, शारीरिक क्षमता, आपत्कालीन परिस्थिती हाताळण्याची कौशल्ये आणि वैज्ञानिक प्रयोग करण्याची क्षमता तपासण्यात आली.
या चाचण्या पूर्ण केल्यानंतर केवळ काही मोजके पायलट्स अंतिम निवड प्रक्रियेत यशस्वी झाले. यातील प्रमुख उमेदवार भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर म्हणून निवडले गेले आहेत.
प्रशिक्षणासाठी रशियामध्ये पाठवलेले भारतीय पायलट्स
भारतातील निवड प्रक्रियेनंतर अंतराळवीरांना विशेष प्रशिक्षणासाठी रशियातील युरी गागरिन कॉस्मोनॉट ट्रेनिंग सेंटर येथे पाठवण्यात आले. येथे त्यांना मायक्रोग्रॅव्हिटी (Microgravity) वातावरण, झिरो ग्रॅव्हिटीमध्ये हालचाल, स्पेस सूटचा वापर, तसेच आपत्कालीन परिस्थिती हाताळण्याचा सराव दिला गेला.
रशियामध्ये प्रशिक्षण घेत असलेल्या भारतीय पायलट्सनी अनेक कठीण चाचण्या दिल्या आहेत, ज्या एका अंतराळवीरासाठी अत्यावश्यक मानल्या जातात.
शारीरिक, मानसिक आणि तांत्रिक तयारी
भारताचा प्रक्षेपक अंतराळवीर पूर्णतः शारीरिक, मानसिक आणि तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम असावा लागतो.
- शारीरिक तयारी : उच्च दाब, कमी प्राणवायू, दीर्घकाळ बसून राहणे, झिरो ग्रॅव्हिटीमुळे होणारे परिणाम सहन करण्याची क्षमता विकसित करणे.
- मानसिक तयारी : ताणतणावाखाली निर्णय घेणे, एकाकीपणाचा सामना करणे, दीर्घकाळ लहान जागेत राहणे.
- तांत्रिक तयारी : स्पेस कॅप्सूलमधील यंत्रणांचे संचालन, संप्रेषण प्रणाली, वैज्ञानिक प्रयोगांची अंमलबजावणी.
भारतीय वैज्ञानिक आणि तज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली हे सर्व प्रशिक्षण दिले जात आहे, ज्यामुळे गगनयान मोहीम यशस्वी होईल याची खात्री अधिक दृढ झाली आहे.
